Od Ajurwedy po Islam: tradycyjne receptury w nowoczesnej kosmetyce

Branża kosmetyczna bardzo często czerpie z tradycji i rytuałów pielęgnacyjnych pochodzących z różnych zakątków świata. W artykule przyglądamy się surowcom i produktom kosmetycznym, które od wieków pełnią rolę nie tylko estetyczną, ale także symboliczną i duchową. Wykorzystanie egzotycznych składników może być ogromną szansą dla producentów poszukujących nieszablonowych pomysłów na nowe kosmetyki. Omówione poniżej surowce i formaty mogą być inspiracją nie tylko dla marek naturalnych, ale również dla produktów konwencjonalnych.

Egipt, Maroko – „Arabski eyeliner”

Kohl to tradycyjny kosmetyk, który stosowany jest od wieków w Azji, Afryce i na Bliskim Wschodzie. Jest produktem służącym do podkreślenia kształtu oczu i nadania im intensywnego wyglądu.

Kosmetyk ma bogatą historię i jest doceniany przez swoje właściwości pielęgnacyjne oraz pozycję, jaką odgrywa w wielu kulturach i tradycjach. Dzięki różnym technikom nakładania można uzyskać dzięki niemu efekt delikatnego podkreślenia, obrys lub wyraziste smoky eye. Stał się jednym z ulubionych produktów do makijażu nie tylko dla kobiet, ale również dla mężczyzn.

Historia kohlu sięga starożytnego Egiptu. Odgrywał istotną rolę w rytuałach religijnych. Był znany również z licznych korzyści leczniczych. Wierzono, że chroni oczy przed intensywnym słońcem i infekcjami, zmniejsza podrażnienia spowodowane piaskiem i wiatrem a także odstrasza owady. Sposób obrysu linii wokół oka rozróżniał Egipcjan w zależności od statusu. Im wyższą pozycję społeczną miała dana osoba, tym bardziej ozdobnie aplikowano kohl.

W wielu miejscach na świecie kohl uważany był za amulet, który miał chronić przed złymi duchami. Wierzono, że zapewnia ochronę przed chorobami wywoływanymi przez czarną magię. Był stosowany jako element obrzędów związanych z zaślubinami czy narodzinami dzieci. Kobiety używały kohlu już w trakcie ciąży, aby chronić dziecko przed szkodliwym wpływem złych mocy. Korzystano z niego także podczas obrządków pogrzebowych w celu ochrony duszy zmarłego.

Istnieje wiele receptur kohlu. Jego bazowymi składnikami zazwyczaj są antymon, galena, malachit czy węgiel drzewny. Mieli się je na proszek, a następnie dodaje się np. pestki oliwek, płatki róż, indygo czy hennę. Te dwa ostatnie surowce odpowiadają za barwę mieszanki. Indygo dodaje głębi i intensywności a henna zapewnia mu nieco czerwony odcień.

Klasycznie kohl występuje w wersji sproszkowanej. Aplikuje się go za pomocą merwada, czyli gładkiego, drewnianego patyczka, który obraca się 2-3 razy w butelce z kohlem a następnie przykłada do powieki. Współcześnie w sklepach można kupić również kredki czy kohl w wersji płynnej, które są łatwiejsze do stosowania, ale nie zapewniają tak silnego, dymnego efektu jak wersja oryginalna.

Niestety produkty z kohlem pochodzące z niepewnych źródeł mogą zawierać szkodliwe substancje a nieświadomi konsumenci są narażeni na zakup nieprzebadanego pod kątem bezpieczeństwa produktu. Kluczowe jest wybieranie kosmetyków od sprawdzonych producentów.

Indie, Afryka – Olej neem

Olej neem jest szeroko stosowany w pielęgnacji skóry i włosów. Wykorzystywany jest od wieków, w szczególności w tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej. Azadirachta indica (Miodla indyjska) jest rośliną, której wszystkie części, zarówno liście, kora, jak i nasiona, wykazują korzystne właściwości. Olej neem pozyskiwany jest z nasion tego drzewa. Ma intensywny, nieprzyjemny zapach, który przypomina zepsute orzechy arachidowe.

W tradycji ajurwedyjskiej olej neem jest wykorzystywany do oczyszczania ciała i umysłu. Wierzy się, że neem usuwa negatywne energie i przywraca równowagę. Może być używany podczas masaży i kąpieli leczniczych. W Indiach neem jest nazywany „świętym drzewem” i ma ogromne znaczenie w rytuałach religijnych. W wielu hinduistycznych świątyniach liście neem są używane do dekoracji ołtarzy. Mogą być także częścią rytuałów ofiarnych. Neem jest uważany za roślinę o silnym działaniu ochronnym i często jest używany do tworzenia amuletów. Liście neem mogą być palone podczas ceremonii oczyszczających, a dym ma za zadanie usunąć z przestrzeni złe moce czy klątwy. W niektórych regionach wciąż stosuje się olej do przecierania przedmiotów w domach lub biurach w celu oczyszczenia ich z negatywnej energii.

Olej neem jest znany z właściwości przeciwzapalnych, antybakteryjnych i przeciwgrzybiczych. Wykazuje wysoką skuteczność w walce z problemami skórnymi takimi jak trądzik, egzema, łuszczyca czy grzybice. Pomaga w oczyszczaniu skóry, redukuje zaczerwienienia, stany zapalne i podrażnienia.

Neem jest również używany do nawilżania skóry suchej i wrażliwej. Pomaga w utrzymaniu odpowiedniego poziomu nawilżenia i wspomaga regenerację skóry. Olej jest znany z łagodzącego działania po ukąszeniach owadów. Może pomóc w zmniejszeniu świądu i opuchlizny.

Wpływa korzystnie na krążenie skóry głowy, wzmacnia mieszki włosowe i działa ochronnie na scalp. Olej neem wspomaga walkę z łupieżem, swędzeniem czy łuszczeniem się skóry. Przyczynia się również do utrzymania prawidłowego mikrobiomu skóry głowy.

Co ciekawe, neem zawiera m.in. azadirachtynę, która jest naturalnym insektycydem działającym na wiele szkodników (m.in. wełnowce, mszyce, wciornastki, przędziorki i tarczniki). To najsilniejsza substancja owadobójcza pochodzenia roślinnego. Olej jest bezpieczny dla ssaków i większości pożytecznych owadów, np. pszczół czy motyli. Stosowany jest w ogrodnictwie do zwalczania szkodników, chorób grzybiczych a także do nadawania połysku liściom.

Bliski Wschód – Lakiery do paznokci halal

Muzułmanie wykonują ablucję (wudu) nawet pięć razy dziennie. Rytualna czystość jest niezbędna do odprawienia obowiązkowej modlitwy. Wykonuje się ją wodą, ewentualnie piaskiem. Przebiega ona według ściśle określonego schematu a jednym z jej etapów jest trzykrotne obmycie najpierw prawej a następnie lewej ręki od łokcia do palców. Zgodnie z zasadami religijnymi, woda musi dotknąć całych dłoni, wliczając w to powierzchnię paznokci.

W związku z tym, muzułmanki są zobowiązane do zmycia lakieru do paznokci lub zdjęcia sztucznych paznokci przed każdym rytualnym obmyciem. W przeciwnym razie woda nie będzie miała bezpośredniego kontaktu z płytką paznokciową. Na skutek tego, większość muzułmanek nie maluje paznokci klasycznymi lakierami ani nie decyduje się na manicure z wykorzystaniem żelu czy hybrydy. Dzięki temu mogą uniknąć zmywania czy usuwania stylizacji każdego dnia.

Producenci lakierów do paznokci wprowadzili produkty dostosowane do wymogów religii, które umożliwiają przeprowadzenie wudu w prawidłowy sposób. Dzięki porowatej strukturze, tzw. „oddychające” lakiery przepuszczają cząsteczki wody do płytki paznokciowej. Ich zaawansowana formuła może wykorzystywać specjalne żywice i polimery, które są stosowane np. w niektórych soczewkach kontaktowych. Takie lakiery są dostępne również w Polsce, aczkolwiek głównie on-line.

Poza obowiązkowym przepuszczaniem powietrza, lakier do paznokci z certyfikatem halal nie może zawierać alkoholu etylowego, składników pochodzenia zwierzęcego ani innych składników uznanych za nieczyste (najas). Produkt musi zostać przebadany i zatwierdzony przez uznaną jednostkę certyfikującą, np. Halal Control (Niemcy), Jakim (Malezja), IFANCA (USA), Halal Certification Services (Szwajcaria). Certyfikat często wymaga odnawiania co rok lub dwa i może być cofnięty przy zmianie składu produktu.

Japonia, Chiny, Korea – Węgiel bambusowy

Węgiel bambusowy to szczególny rodzaj naturalnego węgla drzewnego. Powstaje przez spalanie łodyg i korzeni bambusa (Phyllostachys edulis) w specjalnych piecach z wykorzystaniem bardzo wysokiej temperatury (600–1200°C). Odbywa się to przy ograniczonym dostępie tlenu. Węgiel z bambusa ma wyjątkową, porowatą strukturę. Jego wygląd i działanie można porównać do naturalnej gąbki.

W Shinto (rodzima religia Japonii) węgiel bambusowy był używany w rytuałach oczyszczania (misogi), w szczególności podczas tradycyjnych japońskich kąpieli w gorących źródłach (onsen). Wierzono, że nie tylko usuwa fizyczne zabrudzenia z powierzchni skóry, ale także oczyszcza duszę z negatywnej energii. Umieszczano go w domach i świątyniach, by chronić je przed złymi duchami. Węgiel bambusowy był nazywany przez Japończyków „czarnym złotem” ze względu na jego niezwykłe właściwości oczyszczające i ochronne. Samurajowie nosili przy sobie kawałki tego surowca, wierząc, że chroni ich przed tzw. „złą aurą”.

W Chinach, gdzie jedną z głównych religii był taoizm, ogromną wagę przywiązywano do utrzymania czystości ciała i ducha. Wierzono, że węgiel bambusowy absorbuje „złe Qi” (negatywną energię), które może wywoływać choroby i duchowe zaburzenia. Sproszkowany węgiel był również bazą do produkcji naturalnych kadzideł, które miały oczyszczać przestrzeń. W chińskich domach kawałki węgla bambusowego umieszczano w różnych miejscach, aby uchronić mieszkańców przed złymi duchami oraz zatruciami pokarmowymi.

W tradycyjnych koreańskich saunach można spotkać sale, w których ściany i piece wyłożone są blokami bambusowego węgla. Według wierzeń, ciepło wydzielane z węgla ma oczyszczać skórę, układ oddechowy i energetyczny organizmu. Takim saunom przypisywano oczyszczanie skóry i krwi z toksyn poprzez wydzielanie potu i wdychanie „oczyszczonego” powietrza. W dawnych czasach, kawałki węgla bambusowego wieszano w domach podczas celebracji nowego roku. Miały przynieść szczęście, odstraszyć złe duchy i zapewnić zdrowie domownikom.

Współcześnie węgiel aktywny jest ceniony w kosmetyce ze względu na swoje oczyszczające właściwości. Usuwa zanieczyszczenia, pomaga zwalczać bakterie, wykazuje delikatne działanie złuszczające i reguluje wydzielanie sebum. Dzięki temu świetnie sprawdza się w pielęgnacji skóry tłustej i trądzikowej. Występuje w różnych formach kosmetycznych. Są to m.in. maski i pasty do twarzy, peelingi, mydła, szampony głęboko oczyszczające, pasty do zębów i wiele innych.

Węgiel aktywny ma również zastosowanie w farmacji jako środek wspomagający przy zatruciach pokarmowych a także w ogrodnictwie jako składnik poprawiający jakość podłoża i chroniący korzenie roślin przed infekcjami grzybiczymi.

Ameryka Południowa, Amazonia – Drzewo pomadkowe

Bixa orellana (urucum, annatto) to krzew lub małe drzewo pochodzące z tropikalnych rejonów Ameryki, szczególnie często występujące w Amazonii. Nasiona tej rośliny pokryte są czerwono-pomarańczową warstwą, bogatą w karotenoidy.

Rdzenne plemiona, takie jak Yanomami czy Kayapo, od wieków używają pasty z nasion urucum do malowania ciała, włosów i ust. Pierwotnym zastosowaniem barwnika były cele rytualne jako symbol odwagi i siły. Używano tego surowca również z powodów praktycznych, takich jak ochrona przed słońcem (jako naturalny filtr przeciwsłoneczny) i owadami.

Od wieków istotnym aspektem jest wykorzystanie pasty z tzw. „lipstick tree” przez kobiety w celach estetycznych. Zmielone nasiona nadają ustom i policzkom ciepły, intensywny, ceglasto-pomarańczowy kolor.

Naturalną pomadkę z urucum można uzyskać poprzez kilkudniową macerację nasion w ciepłym oleju (np. rycynowym, migdałowym). Wraz z upływem czasu olej nabiera czerwonego koloru i właściwości pielęgnacyjnych. Następnie miesza się go z woskiem pszczelim, masłem shea lub olejem kokosowym. Dzięki temu zyskuje stałą formę, która umożliwia precyzyjną i wygodną aplikację.

Współcześnie urucum w kosmetykach naturalnych wykorzystywany jest w balsamach, kremach z filtrem oraz produktach do makijażu. Ma właściwości pielęgnujące dzięki obecności karotenoidów (biksyna, norbiksyna, beta-karoten), tokoferoli (witamina E), flawonoidów i składników mineralnych. Działa nawilżająco, odżywczo i regenerująco na skórę. Znajduje zastosowanie również w przemyśle spożywczym jako naturalny barwnik (annato, E160).

Podsumowanie

W wielu częściach świata od setek lat wykorzystuje się surowce kosmetyczne, które są cenione nie tylko ze względu na właściwości pielęgnacyjne na skórę czy włosy, ale również są głęboko zakorzenione w lokalnej kulturze i wierzeniach.

Kohl to nie tylko kosmetyk do makijażu oczu, lecz także element kulturowy, który wciąż ma istotne znaczenie w codziennym życiu. Olej neem, od wieków stosowany w medycynie ajurwedyjskiej, zyskał uznanie jako wszechstronny kosmetyk o właściwościach przeciwzapalnych i łagodzących. Lakiery do paznokci halal są wyrazem rosnącej potrzeby łączenia dbałości o wygląd z wartościami religijnymi. Węgiel aktywny znajduje dziś zastosowanie jako składnik oczyszczający w formułach wielu kosmetyków do cery tłustej i trądzikowej. Z kolei drzewo pomadkowe, wykorzystywane przez niektóre rdzenne społeczności, stanowi przykład połączenia funkcjonalności i lokalnych wierzeń.

Każdy z tych przykładów pokazuje, jak silnie kultura może przekładać się na produkty kosmetyczne stosowane w danym regionie.